Գիրը կամ գրային համակարգը բանավոր հաղորդակցման տեսողական պատկերման պայմանական միջոց է։ Գիրն ստեղծվել է որևէ գաղափար, միտք կամ առհասարակ խոսք գրավոր եղանակով փոխանցելու համար։ Իբրև մշակութային երևույթ՝ բանավոր խոսքի համեմատությամբ գիրը ի հայտ է եկել ավելի ուշ։ Հաղորդակցման աճող պահանջներին ի պատասխան՝ գիրը ստեղծել են հասարակական, մշակույթային բարձր մակարդակ ունեցող ժողովուրդները։
Պետությունների ձևավորումով տարբեր երկրներում ստեղծվեցին գրային համակարգեր։
Ինչո՞ւ էր անհրաժեշտ գիրը։
Հնադարյան մարդը մտապահում էր այն, ինչ անհրաժեշտ էր իրեն առօրյա կյանքում։ Սակայն վիճակն սկսեց փոխվել, երբ առաջացավ պետությունը։ Անհրաժեշտ էր հաշվառել ստացված բերքը, պալատների և տաճարների պահեստներում կուտակվող մթերքի ր այլ իրերի քանակը, հարկերը և այլն։ Պետությունների ձևավորումով տարբեր երկրներում ստեղծվեցին գրային համակարգեր։ Հին Արևելքի շատ ժողովուրդներ ունեին իրենց գիրը։ Դրանք միմյանցից տարբերվում էին ոչ միայն արտաքին տեսքով, այլև նշանների իմաստներով։

Շումերական պատկերագրեր

Առաջին իսկական գրային համակարգ ստեղծել են շումերները շուրջ 5 հազար տարի առաջ։ Նրանք գործածում էին պատկերագրերը, որը խորհրդանշում էր առարկաներ, գաղափարներ և ձայներ։

Փյունիկյան հնչյունագրեր

Ք․ա․ 9-րդ դարի վերջին փյունիկցիները Աֆրիկայի հյուսիսում հիմնեցին նշանավոր Կարթագեն քաղաքը։ Այն շուտով վերածվեց հզոր պետության։ Փյունիկցիներն աշխարհում առաջինը ստեղծեցին հնչյունագիրը (այբբենական գիր)։ Այդ գիրը նրանցից փոխ առան հույները և մյուս ժողովուրդները։

Եգիպտական գաղափարագրերը

Հույն պատմիչ Հերոդոտոսը Եգիպտոսում տաճարների պատերին տեսել էր բնության տարբեր երևույթներ և առարկաներ պատկերող գրային նշաններ։ Քանի որ այդ գրից օգտվում էին տաճարների քրմերը, նա այն անվանեց հիերոգլիֆ, այսինքն՝ «սրբազան գիր»։ Եգիպտական գիրը ստեղծվեց Ք․ա․ 4-րդ հազարամյակի վերջին։ Այն բաղկացած էր ավելի քան 700 նշանից։ Սկզբում յուրաքանչյուր նշան նշանակում էր որևէ բառ կամ նույնիսկ նախադասություն։ Հետագայում նշաններն սկսեցին նաև արտահայտել վանկեր։

Միջագետքյան սեպագիրը

Ք․ա․ 4-րդ հազարամյակի վերջին շումերները ստեղծեցին գաղափարագիրը։ Այն իր տեսքով և բովանդակությամբ նման էր եգիպտական հիերոգլիֆներին։ Կավի կամ քարի վրա դժվար էր կլորավուն նշաններ նկարելը։ Ուստի ժամանակի ընթացքում գաղափարագիրը պարզեցվեց։ Նշանները աստիճանաբար կորցրին իրենց սկզբնական տեսքը։ Դրանք սկսեցին նմանվել սեպերից բաղկացած նշանախմբերի։ Այդ գիրը գիտնականններն անվանեցին սեպագիր։ Սեպագիրն ուներ մոտ 600 նշան։ Դրանք արտահայտում էին մեկ կամ ավելի բառեր և վանկեր։ Սեպագիրը փոխ առան շատ ժողովուրդներ՝ հարմարեցնելով իրենց լեզուներին։ Ք․ա․ 3-րդ հազարամյակում Շումերում և Աքքադում մեծ ուշադրություն էին դարձնում երեխաների կրթությանը։ Տաճարներին կից գործում էին դպրոցներ, որտեղ երեխաներին սովորեցնում էին գրել, կարդալ, երգել, նվագել։ Շրջանավարտը պարտավոր էր տիրապետել այն ժամանակներում հայտնի բոլոր բնական գիտություններին, իմանալ այս կամ այն աշխատանքային գործունեության նրբությունները և կազմակերպել դրանք։ Կարևոր էր անգիր իմանալ բոլոր կրոնական ծեսերը, ինչծես նաև կարողանալ կացմակերպել դրանց անցկացումը։

Հարցեր և առաջադրանքներ

1․ Հասարակության զարգացման ո՞ր փուլում ստեղծվեց գիրը։
Գիրը ստեղծվեց հասարակության զարգացման այն փուլում, երբ առաջացան պետությունները և բարդացավ հասարակական կյանքը։

2․ Ինչի՞ հետ է կապված գրի առաջացումը։
Գրի առաջացումը կապված է հաղորդակցման աճող պահանջների, պետական կառավարման, հաշվառման (բերք, հարկեր, պահեստներ), տնտեսության և մշակույթի զարգացման հետ։

3․ Ե՞րբ է առաջացել եգիպտական գիրը և քանի՞ նշանից է բաղկացած։ Ի՞նչ էին արտահայտում այդ նշանները։
Եգիպտական գիրը առաջացել է Ք․ա․ 4-րդ հազարամյակի վերջին։ Այն բաղկացած էր ավելի քան 700 նշանից։ Սկզբում նշաններն արտահայտում էին բառեր կամ նախադասություններ, իսկ հետագայում՝ նաև վանկեր։

4․ Ի՞նչ է սեպագիրը։ Ովքե՞ր են ստեղծել այն։
Սեպագիրը գրային համակարգ է, որի նշանները կազմված են սեպաձև գծերից։ Այն ստեղծել են շումերները Ք․ա․ 4-րդ հազարամյակի վերջին։ Սեպագիրն ուներ մոտ 600 նշան և արտահայտում էր բառեր ու վանկեր։
5․ Ստեղծիր նշան- նկարներ և մեկնաբանիր։

Ես Վան Վարդապետյանն եմ։ Ծնվել եմ 2014 թվականի հունիսի 21-ին։ Եղել եմ ծնողներս առաջին զավակը։ Իմ մայրիկի անունը Անի է, նա արմատներով Թալինից է (Շղարշիկ գյուղից), իսկ հայրս Վահեն արմատներով Ջավախքից է (Պիջի Գոնդուրա գյուղից)։ Պապիկս՝ հայրիկիս հայրը, շատ իմաստուն մարդ է, նախկին գնդապետ, մի խոսքով՝ ես հպարտ եմ, որ նրա թոռն եմ։ Իմ ծնվելուց մեկ տարի հետո ծնվեց իմ փոքր եղբայր ը՝ Մոնթեն։ Ես դպրոց հաճախել եմ 6 տարեկանից, հաճախել եմ <<Մխիթար Սեբաստցի>> կրթահամալիրը։ Իմ առաջին և ամենասիրելի, անկրկնելի ոսուցչուհին ընկեր Սրբուհին է։ Նա շատ բարի և հոգատար ոսուցչուհի է, իր ղեկավարության տակ ես սովորել եմ 3 տարի, այնուհետև իմ կազմակերպիչը դարձել է ընկեր Անահիտը։ Նա նույնպես բարի, հոգատար որոշ չափով խիստ ոսուցչուհի է։ Իմ ամենասիրելի մանկավարժները ընկեր Ֆլորան է (պատմության դասավանդող), ընկեր Աննան (գրասենյակի ղեկավարը), և ընկեր Սրբուհին, որի մասին արդեն գիտեք։ Ես հաճախում եմ ֆուտբոլի 6 տարեկանից, խաղում եմ Ավանի Ակադեմիայի 14-3 թիմում։ Մոնթեից հետո հոկտեմբերի 20-ին, 2023 թվականին մեր ընտանիքում ծնվեց Աբուլը, իսկ 3 տարի անց ծնվեց մեր ընտանիքի առաջին աղջիկ երեխան, նրա անունը Շուշի է։ Այժմ ես իմ ընտանիքի հետ վայլում եմ կյանքս․․․

Բարձրագահ Աբուլն ու Մըթին սարեր
Մեջք մեջքի տըված կանգնել վեհափառ,
Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր՝
Բըռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ:

5Ասում են՝ էնտեղ արծըվի նըման,
Ծիծղուն, կապուտակ երկընքի ծոցում,
Նըստում էր էն սեգ սարերի արքան
Իրեն Փարվանա ճերմակ ամրոցում:

Փարվանա արքան մի աղջիկ ուներ.
10Ու ոչ մի որսկան դեռ իրեն օրում
Էնքան գեղեցիկ եղնիկ չէր տեսել`
Իր որսն անելիս Մըթին սարերում:

Աշխույժ մանկությամբ զարդարում էր նա
Ծերության օրերն ու սարերն իր հոր,
15Ու ապրում էր ծեր արքան Փարվանա
Իրեն էն քընքուշ ծաղկով բախտավոր:

Մեծ բախտը սակայն առաջևն էր դեռ.
Եկավ էն օրն էլ հասավ երջանիկ,
Ու ղըրկեց արքան ուրախ դեսպաններ
20Ամեն մի ամրոց, ամեն արքունիք:

— Ո՜րտեղ է, ասավ, էն քաջը, թե կա,
Իմ չընաշխարհիկ դըստերն արժանի,
Թող առնի իր ձին, իր զենքն ու զըրահ,
Գա՜, ցույց տա իրեն, իր բախտը տանի…

II

25Հագած, կապած զենք ու զըրահ,
Ձիանք հեծած ամեհի,
Ահա եկել հավաքվել են
Կըտրիճները Կովկասի,
Ծեր Փարվանա թագավորի
30Ապարանքի հանդիման
Կազմ ու պատրաստ սպասում են
Մոտիկ ժամին մըրցության:
Ըսպասում է ողջ աշխարհքը՝
Եկած, կիտված Փարվանա,
35Թե ո՞ր կըտրիճն արդյոք պիտի
Էն սիրունին տիրանա:

Հընչեց փողը: Ահա փունջ-փունջ
Դըրանիկներ, նաժիշտներ,
Ահա աղջիկն իր նազելի
40Ու թագավորն ալեհեր:
Հայրը ինչպես մըռայլ մի ամպ,
Աղջիկն անուշ մի լուսին,
Ամպ ու լուսին իրար փարված՝
Դուրս են գալի միասին:
45Հառաչում է ողջ աշխարհքը.
Կըտրիճները, քարացած,
Երազների մեջ են ընկնում՝
Էս աշխարհքից վերացած:
— Նայի՛ր, դստրի՛կ, իշխանազուն
50Էս քաջերին լայնալանջ,
Այժմ պիտի հանդես դուրս գան,
Պայքար մըտնեն քո առաջ.
Մեկը իրեն ուժը ցույց տա,
Մյուսը՝ շընորհքն իր բազկի,
55Ո՛րը՝ ճարպիկ ձիարշավը,
Ո՛րն էլ՝ թափը իր վազքի:
Իսկ երբ կըռիվն առնի դադար,
Հայտնի լինին քաջն ու վատ,
Ու երբ անցնեն մեր առջևից
60Կըտրիճները պայազատ,
Ընտրի՛ր, զարկի՛ր ձեռքիդ խնձորն
Անհաղթներից անհաղթին,
Որ ողջ աշխարհ մայիլ մընա
Անզուգական քո բախտին:

65Ասավ արքան, ձեռքը ձըգեց,
Նըշան տըվավ պայքարին,
Այնինչ՝ աղջիկն առաջ եկավ՝
Կարմիր խնձորն իր ձեռին:
— Գուցե, հայրի՛կ, տըկար լավին
70Հաղթի մի վես տըմարդի,
Բայց չի կարող լինել երբեք
Նա սիրելին իմ սըրտի…
— Է՜յ, Փարվանա չըքնաղ փերի,
Ի՞նչն է հավան քո սըրտին,—
75Խըռնըվում են կըտրիճները,
Խընդրում կըրկին ու կըրկին:

— Գա՞նձ ես ուզում, ոսկի՞, արծա՞թ,
Անգին քարեր ու գոհա՞ր,
Ա՞ստղ ես ուզում, մենք երկընքից
80Վեր կըբերենք քեզ համար:
— Ինչի՞ս են պետք ոսկին, արծաթ
Եվ կամ աստղը երկընքի,
Ոչ էլ գոհար եմ պահանջում
Սեր-ընկերից իմ կյանքի:
85Ես նըրանից հուր եմ ուզում,
Անշեջ հուրը սըրբազան,
Ով կըբերի անշեջ հուրը,
Նա է ընտրած իմ փեսան…

Ասավ աղջիկն, իրար անցան
90Կըտրիճները քաջարի,
Ձիանք հեծած թըռան հապճեպ
Դեպի չորս կողմն աշխարհի:
Թըռա՜ն, շուտով գըտնեն, բերեն
Անշեջ հուրը աղջըկան.
95Բայց… տարիք են գալի՜ս, գընո՜ւմ,
Նըրանք չըկան ու չըկան…

III

— Հայրի՛կ, ինչո՞ւ ետ չըդարձան
Էն քաջերը սիրատենչ.
Մի՞թե, հայրի՛կ, ինձ մոռացան,
100Էլ չեն բերիլ հուրն անշեջ:

— Ո՜չ, իմ դըստրիկ, կըգան անշուշտ
Ու կըբերեն էս տարի.
Կըռիվներով արյունըռուշտ
Լիքն է ճամփեն քաջերի:
105Ո՜վ իմանա, պետք է անցնեն
Մութ աշխարհքից, սև ջըրից.
Ո՜վ իմանա, պետք է փախցնեն
Յոթգըլխանի դևերից:

Անց է կենում դարձյալ տարին:
110Նայում է կույսն ամեն օր.
— Ո՜ւր է, հայրի՛կ, ե՞րբ կըգա նա՝
Սարից թըռած ձիավոր:

Միշտ երազում ես տեսնում եմ
Էն հերոսին ապագա.
115Հուր կարոտով թըռած իմ դեմ,
Լուսանում է… ու չըկա:

— Կըգա, դըստրի՛կ, իմ թանկագին,
Հեշտ չի բերվում հուրն անշեջ.
Շատ-շատ անգամ բերող հոգին
120Ինքն է այրվում նըրա մեջ…

Անց է կենում դարձյալ տարին:
Նայում է կույսն ամեն օր.
Ոչ մի սարից, ոչ մի ճամփում
Չի երևում ձիավոր:

125— Հայրի՛կ, հայրի՛կ, մի՞թե չըկա
Էս աշխարհքում անշեջ հուր.
Թառամում է սիրտըս ահա,
Պաղ է էս կյանքն ու տըխուր…

Էլ չի խոսում. մռայլ, տըրտում,
130Լուռ է արքան ալևոր,
Սև-սև ցավերն իրեն սըրտում՝
Միտք է անում գըլխակոր:

IV

Էսպես անցան շատ տարիներ.
Տըխուր աղջիկն արքայի
135Նայե՜ց, նայե՜ց սարերն ի վեր
Ճամփաներին ամայի,
Հույսը հատավ… ու լաց եղավ.
Էնքա՜ն արավ լաց ու կոծ,
Որ լիճ կըտրեց արտասուքը,
140Ծածկեց քաղաքն ու ամրոց.
Ծածկե՜ց, կորա՜ն, ինքն էլ հետը…
Այժըմ էնտեղ տըրտմաշուք
Խոր Փարվանա լիճն է ծըփում,
Հըստա՜կ, ինչպես արտասուք:
145Ու էն վըճիտ ջըրերի տակ
Ցույց են տալի մինչ էսօր
Ծեր արքայի ճերմակ ամրոցն
Ու շենքերը փառավոր:

* * *

Ասում են, էն թիթեռները,
150Որ գիշերվա խավարում,
Որտեղ ճըրագ, որտեղ կըրակ,
Որտեղ լույս է հենց վառվում,
Հավաքվում են, շուրջը պատում,
Մեջն են ընկնում խելագար,
155Ասում են, թե էն Փարվանա
Ջահիլներն են սիրավառ:
Ըշտապելուց թև են առել,
Դարձել թեթև թիթեռներ,
Ու տակավին հուր տեսնելիս՝
մեջն են ընկնում անհամբեր.
Ջանք է անում ամեն մինը,
Շուտով տանի, տիրանա…
Ու այրվում են, այրվո՜ւմ անվերջ
Կըտրիճները Փարվանա:

• 8-10 նախադասությամբ պատմի՛ր բալլադը։ Փարվանա արքայի դուստրը ապրում էր հոր հետ լեռների մեջ՝ հեռու մարդկանցից։
• Նա սիրահարվում է մի երիտասարդի, և նրանք երդվում են հավերժ սիրո ու հավատարմության։
• Երիտասարդը գնում է աշխարհով մեկ՝ աղջկա համար անմար կրակ գտնելու, որպեսզի լուսավորի նրանց մութ կյանքը։
• Փարվանան երկար ժամանակ սպասում է սիրեցյալին՝ հույսով ու հավատով լցված։
• Սակայն երիտասարդը չի վերադառնում, քանի որ ճանապարհին զոհվում է։
• Աղջիկը, իմանալով նրա մահվան մասին, խոր վիշտ է ապրում և չի կարողանում հաշտվել կորստի հետ։
• Վշտից ու կարոտից Փարվանան քարանում է՝ դառնալով լեռ։
• Բալլադը խորհրդանշում է հավերժ սերը, հավատարմությունը և մարդկային ճակատագրի ողբերգական անփոփոխելիությունը։
  
• Բալլադը սովորի՛ր պատմել, ցանկացած հատված՝ քո նախասիրությամբ սովորի՛ր բերանացի (անգիր):
• Ի՞նչ է բալլադը․ տեղեկություններ գրի՛ր բալլադի ժանրի մասին՝ օգտվելով համացանցից: Բալլադը սովորաբար պատմողական բանաստեղծություն է, որը պատմում է որևէ արտասովոր, դրամատիկ կամ ողբերգական դեպք՝ սիրո, մահվան, հերոսության, ճակատագրի, երբեմն էլ՝ գերբնական երևույթների մասին։